15:02  Tham nhũng chưa được đẩy lùi bởi thực hiện nửa vời    Có luật nhưng chưa làm theo luật Luật Phòng chống tham nhũng (PCTN) có hiệu lực từ ngày 1-6-2006, nhấn mạnh việc phòng ngừa tham nhũng. Đây là nguyên tắc cơ bản trong đấu tranh PCTN. Luật tập trung vào 6 biện pháp, trong đó biện pháp Công khai và minh bạch trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị (Mục 1, Điều 11-33). Điều 21 quy định: 1. Việc lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất phải bảo đảm dân chủ và công khai; 2. Trong quá trình lập và điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chi tiết, cơ quan, tổ chức thực hiện việc lập quy hoạch, kế hoạch đó phải thông báo công khai cho nhân dân địa phương nơi được quy hoạch, điều chỉnh biết; 3. Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chi tiết, việc giải phóng mặt bằng, giá đền bù khi thu hồi đất sau khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định, phê duyệt hoặc điều chỉnh phải được công khai; 4. Thẩm quyền, trình tự, thủ tục và việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; quy hoạch chi tiết và việc phân lô đất ở, đối tượng được giao đất làm nhà ở phải được công khai”. Tuy nhiên, khá nhiều dự án khi thu hồi đất, đã không được thông báo đầy đủ, không được công khai, hay công khai đầy đủ, nhất là giá đền bù, việc tái định cư, việc giao đất ơ... đối tượng được giao đất ở... Theo kết quả khảo sát mới đây về Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI) năm 2011 của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), cho thấy có đến 80% người dân không biết gì (con số này còn cao hơn cả năm 2010 là 72%); chỉ có 22% có cơ hội được đóng góp vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất của địa phương. Không chỉ ở lĩnh vực đất đai mà rất nhiều vấn đề khác cũng không được minh bạch, công khai theo quy định của Luật. Hoặc chăng, nếu có công khai thì việc công khai, minh bạch chỉ mang tính hình thức. Như việc tuyển dụng cán bộ ở nhiều nơi dù có công khai số lượng, vị trí, tiêu chuẩn... đầy đủ, nhưng bên trong đã được lên kế hoạch, sắp xếp, phân chi... Vấn đề giám sát công khai, minh bạch trên thực tế cũng chưa được quan tâm đúng mức. Chế tài nếu không công khai hoặc công khai chưa đúng chưa nghiêm. Như GS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên - Môi trường từng nêu: "Thậm chí, nếu người mà luật bắt buộc phải công khai, minh bạch nhưng không làm thì họ cũng không bị sao cả, cấp trên cũng không bao giờ đi kiểm tra chuyện này. Trong khi đó, đây là yếu tố quan trọng để ngăn ngừa tham nhũng từ bên trong”. Ông Lê Hiếu Đằng, nguyên Phó Chủ tịch UBMTTQ TP Hồ Chí Minh, Phó Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn Dân chủ - Pháp luật UBTƯMTTQ Việt Nam thì cho rằng: "Nếu giám sát không với tới các quy trình công khai hiện nay thì tham nhũng có thể lợi dụng ngay những biện pháp chúng ta dùng để phòng, chống nó”. Điều kiện để có công khai, minh bạch, giải trình đó là có sự giám sát. Các quyền được biết, được thông tin của công dân cần được tôn trọng, như tinh thần của Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI. Khi người dân chưa thực sự tiếp cận đầy đủ với các thông tin thì việc giám sát sai phạm của cán bộ, công chức khó thực hiện. Như ý kiến của một số chuyên gia cho rằng: Người dân hiện nay cảm nhận rất rõ về thực trạng tham nhũng, nhưng ít ai dám lên tiếng. Muốn cho dân mạnh dạn lên tiếng thì Nhà nước và xã hội phải có trách nhiệm "làm cho dân biết”.Vì dân có biết thì dân mới bàn, mới kiểm tra được. Cố tình vi phạm luật Điều 40 Luật PCTN quy định về việc tặng quà và nhận quà của cán bộ, công chức: "1- Cơ quan, tổ chức, đơn vị không được sử dụng ngân sách, tài sản của Nhà nước làm quà tặng, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. 2- Cán bộ, công chức, viên chức không được nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan đến công việc do mình giải quyết hoặc thuộc phạm vi quản lý của mình.3- Nghiêm cấm lợi dụng việc tặng quà, nhận quà tặng để hối lộ hoặc thực hiện các hành vi khác vì vụ lợi.”... Thế nhưng, tình trạng nhận tiền quà biếu diễn ra cũng hết sức phức tạp. Một đặc điểm của tham nhũng ở nước ta là phổ biến việc tham nhũng vặt. Các chuỗi "bôi trơn” trong các lĩnh vực diễn ra rất phức tạp, như tình trạng phong bì trong bệnh viện, lót tay trong lĩnh vực giao thông. Tình trạng trên cũng diễn ra phổ biến trong giao dịch xã hội ở nhiều cấp, ngành, lĩnh vực khác nhau. Cách thức chủ yếu là cán bộ, công chức không sẵn sàng thực hiện chức trách theo đúng quy định khiến người dân phải "tự hiểu” và "biết điều” để công việc suôn sẻ. Thậm chí có cán bộ, công chức cố ý lạm quyền để trục lợi. Có thể nói tham nhũng đã trở nên như một nhu cầu phổ biến khi nhiều doanh nghiệp và người dân cần giao tiếp với cán bộ, công chức. Không ít cán bộ, công chức khi giao tiếp với người dân và doanh nghiệp cũng coi tham nhũng như điều tất yếu. Theo kết quả điều tra của Tổ chức Hướng tới minh bạch cùng Trung tâm Nghiên cứu Phát triển cộng đồng thực hiện với 1.200 thanh niên tại 11 tỉnh, thành phố công bố ngày 8-8-2011, có đến 30-50% thanh niên được khảo sát cho biết sẵn sàng tham gia hoặc hối lộ nếu mang lại lợi ích cho bản thân. Trong lần khảo sát vừa qua của UNDP, cũng cho thấy vấn đề "lót tay” đã trở thành phổ biến. Đây là vấn đề đáng báo động, như nhiều chuyên gia cảnh báo: Đừng để tham nhũng vặt trở thành một thứ văn hoá trong xã hội. Để triệt để PCTN, những quan niệm này cần phải được thay đổi. Đâu là trách nhiệm của người đứng đầu? Trong công tác PCTN, việc xác định trách nhiệm của người đứng đầu rất quan trọng. Điều 54 quy định về trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị, "phải chịu trách nhiệm về việc để xảy ra hành vi tham nhũng trong cơ quan, tổ chức, đơn vị do mình quản lý, phụ trách. Người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị phải chịu trách nhiệm trực tiếp về việc để xảy ra hành vi tham nhũng của người do mình trực tiếp quản lý, giao nhiệm vụ”. Thế nhưng thực tế, việc xác định, quy trách nhiệm thật không dễ dàng, nhất là khi lãnh đạo địa phương lại là Trưởng ban Chống tham nhũng. Nhiều vụ thua lỗ hàng trăm ngàn tỷ đồng, cơ quan điều tra cũng đã phát hiện làm rõ những tham ô, tham nhũng. Cán bộ trực tiếp tham ô phải chịu trách nhiệm hình sự, nhưng trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan chủ quản, cấp trên, của các Bộ, ngành trong việc kiểm tra, giám sát thì khó xác định... Trong các giải pháp phòng chống tham nhũng thì mô hình tổ chức PCTN cũng rất quan trọng. Một trong những nguyên nhân chống tham nhũng thời gian qua chưa đạt hiệu quả như mong đợi có thể là do mô hình chưa hiệu quả. Và nếu như vậy, ở đây rất cần có sự thay đổi để tạo ra bước đột phá trong công tác PCTN. (Đ Đ K) Kiên Long